بازگشت آن هدايت شود . » بدون شك آن حامل معنايى است كه ذكر كرديم . علّامه طباطبايى كلامى در باب ذكر دارد كه حلاوت استنباط به گرد آن مىچرخد . در بحث آيهء فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ « 1 » مىگويد : چه بسا ذكر در برابر غفلت باشد ، مثل آيهء وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا « 2 » . و آن نفى علم به واسطهء علم است ؛ على رغم وجود اصل علم . پس ذكر ، خلاف آن است ؛ يعنى علم به واسطهء علم . و شايد در برابر فراموشى باشد ؛ يعنى زوال صورت علم از خزانهء ذهن كه ذكر خلاف آن است ، مثل آيهء وَ اذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ « 3 » . . . ظاهرا اطلاق ذكر از ذكر لفظى از اين قبيل است ، چون سخن گفتن از چيزى از آثار ذكر آن به صورت قلبى است . در قرآن آمده است : قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً « 4 » . و نظاير آن فراوان است . اگر ذكر لفظى ، ذكر حقيقى باشد باز از مراتب ذكر است ، چون منحصر به آن است . در هر حال ذكر مراتبى دارد . چنان كه در قرآن آمده است : أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ « 5 » ؛ و وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ « 6 » ؛ و فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً « 7 » . و شدّت توصيف معناست نه لفظ . آن‌گاه به بيان احاديثى مىپردازد و ما آنچه را كه از حضرت ( ص ) روايت كرده به بيان او از قول پروردگار مىپردازيم كه فرمود : « من همنشين كسى هستم كه مرا ياد كند » و يا « هر كس از خداوند اطاعت كند ، در حقيقت او را ياد كرده است ؛ هر چند نماز و روزه و تلاوت قرآنش كم باشد و هر كسى نافرمانى كند ، در حقيقت خدا را فراموش كرده است ؛ هر چند كه نماز و روزه و تلاوت قرآنش زياد باشد . » قشيرى در رساله‌اش روايت مىكند كه ابو على دقّاق شنيد كه كسى مىگويد : « نزد من

--> ( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 152 : پس مرا ياد كنيد ، تا شما را ياد كنم . ( 2 ) - كهف ( 18 ) آيهء 28 : و از آن كس كه قلبش را از ياد خود غافل ساخته‌ايم اطاعت مكن . ( 3 ) - همان ، آيهء 24 : و چون فراموش كردى پروردگارت را ياد كن . ( 4 ) - همان ، آيهء 83 : بگو : به زودى چيزى از او براى شما خواهم خواند . ( 5 ) - رعد ( 13 ) آيهء 28 : آگاه باش كه با ياد خدا دلها آرامش مىيابد . ( 6 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 205 : و در دل خويش ، پروردگارت را با تضرّع و ترس ، بى صداى بلند ، يادكن . ( 7 ) - بقره ( 2 ) آيهء 200 : همان گونه كه پدران خود را به ياد مىآوريد ، يا با يادكردنى بيشتر ، خدا را به ياد آوريد .